Geschiedenis

Metapontum, Tavole palatine © Asia
Metapontum, Tavole palatine © Asia

De geschiedenis van Basilicata is een geschiedenis van overheersing van vreemde volken, de Grieken kwamen hier als eerste, daarna de Romeinen, de Longobarden, Normandiërs, Spanjaarden en Fransen. Het is een geschiedenis van een feodale maatschappij die eeuwen lang bleef bestaan. Hoewel het feodale stelsel voor Noord-Italië een zelfbewustzijn creëerde, zorgde dit stelsel in Zuid-Italië voor veel armoede, ellende en geweld.

Grieken

In de 8e eeuw kwamen de Grieken naar Italië, het eiland Ischia voor de kust van Napels was de eerste Griekse nederzetting in Italië. De Grieken stichtten op grote schaal kolonies aan de Ionische kust, de Thyrrheense kust en aan de golf van Taranto. Oorzaken van deze kolonisatie waren het gebrek aan vruchtbare grond in Griekenland, zin in avontuur en sociale en politieke conflicten. De nieuwe nederzettingen waren zowel handelsposten als agrarische kolonies.

De stad Siris is de oudste stad die de Grieken stichtten in Basilicata, Siris lag op een heuvel tussen de mondingen van de rivieren de Agri en de Sinni. Siris was een eenvoudige nederzetting, Siris had geen bijzondere tempels maar in de vallei was wel een grote necropolis.

Verder naar het noorden werd in 640 v Chr. de stad Metapontum gesticht door Grieken afkomstig van de Peloponnesos. Metapontum was een rijke stad met vele mooie gebouwen en tempels.

In de loop van de 6e eeuw werden deze twee steden steeds belangrijker voor de omgeving, de macht van Metapontum reikte tot aan Pisticci en Montescaglioso en die van Siris tot aan S. Maria Anglona en Montalbano. De twee steden waren van belang voor de hele omgeving, het omringende land was vruchtbaar, er werden veel gewassen verbouwd, er werd veel handel gedreven en zo konden er mooie gebouwen worden neergezet. Aan het einde van de 6e eeuw voor Chr. werd Siris vernietigd door Croton.

In 433 v Chr. werd de stad Heraclea gesticht, dit werd een belangrijke stad met dikke muren, rijke huizen met veranda’s en mozaïekvloeren, een agora en tempels.

In 280 v Chr. werd Heraclea betrokken bij de oorlog tussen Rome en Taranto. Hier vond de beroemde veldslag plaats tussen de Romeinen en Pyrrhus met zijn olifanten. Tegenwoordig ligt hier de stad Policoro maar er zijn ook nog overblijfselen te zien van de Romeinen.

Romeinen

In de tijd dat de Grieken Zuid-Italië koloniseerden werden er in Midden-Italië steden gesticht door de Etrusken. De Etrusken zijn nog steeds een mysterie, niemand weet precies waar ze vandaan komen. Aanvankelijk bezetten de Etrusken de gebieden rond de rivieren Arno en Tiber en de bergen van de Apennijnen, later verhuisden ze richting Rome.

Volgens de legende werd in het jaar 753 v Chr. Rome gesticht door Romulus. In de eeuwen daarna breidt Rome zich steeds meer uit. Vanaf de 4e eeuw voor Chr. gaat de machtsuitbreiding gepaard met veel geweld en verwoesting. Nadat de Via Appia door een groot deel van Campanië en Basilicata was aangelegd viel het grote Taranto in 272 v Chr. in Romeinse handen.

De aanwezigheid van de enorme troepenmacht van de Carthaagse veldheer Hannibal in Zuid-Italië vormde in de late 3e eeuw een complicerende factor. Al 50 jaar waren Carthago en Rome verwikkeld in een conflict dat draaide om de afbakening van hun handelsimperium. Aanvankelijk speelde de strijd zicht uitsluitend op zee af, maar vanaf 218 v Chr. probeerde de Carthagers de Romeinen ook op het land te verslaan. Steden en stammen werden gedwongen om partij te kiezen. De uiteindelijke Romeinse overwinning vond plaats aan het eind van de 3e eeuw. De Romeinse overwinnaars namen wraak op de afvallige steden. In een enkel geval was er zelfs sprake van het verjagen en vervangen van een hele bevolkingsgroep.

Na de Romeinse verovering ondergingen de inheemse volken vanaf circa 100 v Chr. een proces van geleidelijke assimilatie. Bewijzen van de aanwezigheid van de Romeinen zijn nog te zien in bijvoorbeeld Venosa in het Parco Archeologico.

Middeleeuwen

Na de val van het Romeinse rijk wordt Basilicata overheerst door verschillende volken. Tussen de 6e en 9e eeuw wordt Basilicata geregeerd door de Longobarden, maar in die tijd zijn er veelvuldige invallen van de Saracenen (een verzamelnaam in die tijd voor Arabieren) waardoor de bewoners vaak gedwongen zijn om te vluchten naar de bergen en zich daar te verschuilen. In de 10e eeuw verenigen de Longobarden zich in hun strijd met de Saracenen waardoor het wat rustiger wordt.

In 1058 vallen de Normandiërs Zuid-Italië binnen. Melfi wordt het centrum van de macht. Vanuit Melfi begint de familie Altavilla haar opmars om Zuid-Italië en Sicilië te veroveren. Robert Guiscard valt Calabrië, Basilicata, Apulië en Campanië aan, zijn broer Roger Sicilië.

In 1059 wordt het concordaat van Melfi opgesteld waarin het land dat veroverd was door de Normandiërs erkend werd. De paus benoemde Robert Guiscard, hertog van Apulië en Calabrië waarbij Melfi hoofdstad werd van dit hertogdom.

In 1140 wordt het Normandische koninkrijk verenigd onder de kroon van Sicilië en breekt er een periode van welvaart aan. Door het huwelijk tussen Constantia d’Altaville, de laatste erfgename van de Normandiërs met keizer Hendrik van Hohestaufen komt het koninkrijk Sicilië in handen van het Heilige Roomse Rijk. Onder het bewind van zijn zoon Frederik II kent Zuid-Italië opnieuw een bloeiperiode.

In 1231 worden de Constituties van Melfi afgekondigd. In tegenstelling tot het slappere centraal gezag dat Frederik in het Heilige Roomse Rijk bezat, ging hij in Sicilië over tot een strakker centraal gezag.

Huis van Anjou en Huis van Aragon

In 1250 kwam er een einde aan het rijk van Frederik II. Zijn erfgenamen lukten het niet om een opvolger te vinden, de paus droeg toen een Fransman op, Karel van Anjou. Karel van Anjou trad op met harde hand, een opstand in Matera werd neergeslagen. De stad Potenza, die ook rebelleerde en die al te lijden had gehad door de verschrikkelijke aardbeving, werd verwoest door Roger Sanseverino in opdracht van Karel van Anjou.

In 1282 brak op Sicilië op het uur van de vespers, een opstand uit (de Siciliaanse Vespers). De misplaatste houding van een soldaat van de koning tegenover een Siciliaanse vrouw was de druppel. Na de Siciliaanse Vespers had het vaste land van Italië nog meer te lijden onder deze koning wiens macht tanende was.

Op Sicilië werd Peter van Aragon (een Spanjaard) gekroond tot koning. Niettemin kwam ook Basilicata na vele gevechten en opstanden in handen van de Aragonezen na de dood van Karel van Anjou.

Ook de Spanjaarden brachten geen verbetering voor de bewoners van Basilicata, land was nog steeds eigendom van grootgrondbezitters en boeren werden uitgebuit doordat er vaak exorbitante hoge belastingen werden geheven. Zo werd in 1514 in Matera de gehate graaf Cian Carlo Tramontana door de bevolking vermoord vanwege o.a. de hoge belastingen.

Terwijl er in Zuid-Italië nog steeds sprake was van een feodaal systeem, begon de Renaissance in de rest van Italië.

Overheersing van het huis van Bourbon

Na het eindigen van de Spaanse successieoorlogen en het tekenen van de Vrede van Utrecht, kwam Basilicata gedurende korte tijd toe aan de Oostenrijkers en daarna kwam het in handen van het huis van Bourbon.

In 1799 vielen de legers van Napoleon Napels binnen en richtten de Parthenopeïsche Republiek op. Deze werd echter snel vervangen door een monarchie vanaf 1806 bestuurd door Jozef, de broer van Napoleon en vanaf 1808 door Joachim Murat. In Calabrië maar ook in Maretea brak een opstand uit tegen Napoleon. In augustus 1806 werd Lauria, een stad in de buurt van Maratea in brand gestoken omdat de bewoners weigerden Napoleon te erkennen. De burgemeester van Maratea had de overtuiging dat Maratea het volgende doelwit van de Fransen zou zijn, daarom werden alle inwoners naar Sicilië geëvacueerd. Hij bleef over met slechts 1000 man om de stad en kasteel te verdedigen. De Engelsen hadden hem hulp beloofd maar lieten het afweten en na drie dagen belegering door de Fransen werd de burgemeester met z’n mannen gedwongen zich over te geven. De Fransen bewonderden de moed van deze mannen en spaarden hun levens maar bevalen wel de muren van het kasteel te slopen.

In 1815 werd de Bourbon-monarchie hersteld en maakte Basilicata weer deel uit van Il regno delle due Sicilie (het rijk van de twee Siciliën).

Risorgimento en het ontstaan van Italië

Tussen 1848 en 1860 groeide in Italië het verlangen om de bezetters te verdrijven en het land te verenigen, deze beweging noemde men de Risorgimento. De sleutelfiguren waren Mazzini, Garibaldi en Cavour. In 1860 hoorden Piemonte, Toscane en Emilia Romagna al bij elkaar. Garibaldi lukt het in datzelfde jaar Sicilië te veroveren en later ook Zuid-Italië. Umbrië en de Kerkelijke Staat traden tot Italië toe na een referendum en zo werd in 1861 het koninkrijk Italië uitgeroepen, nog zonder Rome en Venetië. In 1871 was de eenwording voltooid en werd Rome de hoofdstad.

Brigantaggio en emigratie

Helaas werd de toestand voor de bewoners van Basilicata niet beter met de eenwording van Italië. Een van de eerste maatregelen van de nieuwe staat was het heffen van belastingen. Het zuiden werd daarbij veel zwaarder belast dan het noorden. De bevolking raakte er steeds meer van overtuigd dat zij voor eeuwig tot armoede was veroordeeld, door deze ontevredenheid ontstond het Brigantaggio (banditisme), een sociale en politieke opstand van de arme bevolking tegen de rijke grondbezetters.

Grootgrondbezitters werden vaak ontvoerd, zo probeerden de Briganti aan geld te komen.‘Ziet u die heer die daar over straat loopt?’ vroeg de barbier terwijl hij door de geopende deur wees. ‘Dat is don Pasquale, een grootgrondbezitter. Zijn grootvader had een grote slagerij, en toen de briganti kwamen wilde hij niets geven – geen graan, geen beesten. De briganti hebben daarom zijn huis op het land in brand gestoken, en daarna heeft hij, erger nog, zich bij de carabinieri aangesloten om wraak te kunnen nemen. Toen hebben de briganti hem gevangengenomen en aan zijn vrouw laten zeggen dat zij, als ze hem terug wilde, binnen twee dagen een losgeld moesten betalen van 50.000 lire. De familie wilde niet betalen, want ze hoopten dat hij door de soldaten bevrijd zou worden. De derde dag ontving zjn zijn vrouw ene envelop, en in die envelop zat een oor van haar man’. (uit Christus kwam niet verder dan Eboli, Carlo Levi)

Het ‘leger’ van de Briganti was redelijk goed georganiseerd, ook Franse soldaten uit het Bourbon-tijdperk vochten mee. Helaas werden de problemen niet opgelost, vele Briganti belandden in de gevangenis of werden vermoord.

Tussen Potenza en de Piccoli Dolomiti ligt het plaatsje Brindisi di Montagne met het Parco storico della Grancia waar u kennis kan maken met de geschiedenis van de Briganti.

Door de hoge belastingen en de crisis in de landbouw, werd de armoede werd steeds groter en als gevolg daarvan emigreerden veel mensen naar vooral (Zuid)-Amerika. Er wordt beweerd dat voor elke bewoner van Basilicata er een ander is die in het buitenland woont. In 1913 bereikt de emigratie haar hoogtepunt.

Nieuwste geschiedenis

Na de Tweede Wereldoorlog wordt er een fonds voor publieke werken en landbouwuitrusting opgericht, de Casse per il Mezzogiorno. Er kwamen wetten die vestiging van industrie in het zuiden moesten bevorderen, de infrastructuur moest worden verbeterd door het aanleggen van stuwdammen, wegen en spoorwegen. Helaas werd lang niet het gewenste resultaat bereikt. Bovendien ontstond er in het noorden kritiek op deze voorkeursbehandeling van het zuiden des te meer omdat de maffia er van verdacht werd een deel van het toegekende geld te verduisteren. De laatste tientallen jaren worden de verschillen tussen zuid en noord wat kleiner.

De aardbeving in Irpinia 1980 zorgde voor grote problemen in het hele noordelijke deel van de regio en in de hoofdstad Potenza. Er vielen bijna 3000 doden en 280.000 mensen raakten dakloos. Nu nog steeds, meer dan 30 jaar later, zijn er mensen die in noodwoningen wonen want de nieuwe woningen zijn nog steeds niet klaar.

Begin 1994 verklaarde de UNESCO de Sassi di Matera werelderfgoed en wellicht wordt Matera in 2019 culturele hoofdstad van Europa.