Matera

Sasso Caveoso © tango 7174
Sasso Caveoso © tango 7174

‘Onder mij lag Matera, maar daar waar ik stond zag je er nagenoeg niets van, omdat de helling zo steil was dat hij bijna loodrecht naar beneden liep. Het enige wat ik zag waren de terrassen en de paden die de huizen daaronder aan het oog onttrokken. Tegenover de helling was een lelijke grijsachtige kale berg waar geen enkele boom te zien was en waar blijkbaar evenmin iets verbouwd werd: alleen aarde en stenen die door de zon verschroeid werden. Beneden liep een klein modderig stroompje, De Gravina, tussen de stenen en keien van de kiezelbedding. Het riviertje en de berg boden een somber en dreigende aanblik waar ik koude rillingen van kreeg. De kloof had een nogal eigenaardige vorm, als twee halve trechters, geschieden door een deel van de berg dat vooruitsprong, en die beneden bij elkaar kwamen in een gemeenschappelijke punt waar ik vanaf mijn positie een klein wit kerkje, de Santa Maria di Idris, zag dat in de aarde leek te zijn vastgeklonken. Deze omgekeerde kegels, deze twee trechters werden ‘sassi’ – ‘gesteentes’ genoemd: aan de ene kant het Sasso Caveoso en aan de andere het Sasso Barisano. Ze zagen eruit zoals ik mij op school de hellekringen van Dante had voorgesteld. En zo begon ook ik aan mijn afdaling, langs een soort van muilezelpaadje, van kring naar kring, in een neerwaartse spiraal. Het uiterste weggetje slingerde zich naar beneden en liep over de daken van de huizen, als je die tenminste zo mag noemen. Het zijn meer holen die zijn uitgegraven in de hard geworden kleiwand van de koof: elke woning heeft een eigen façade, waarvan er sommige zelfs heel mooi zijn, met bescheiden achttiende-eeuwse ornamenten.’

Zo wordt Matera beschreven in het boek van Carlo Levi Christus kwam niet verder dan Eboli. Carlo Levi, arts maar ook kunstenaar en politiek militant, was door Mussolini en zijn regering verbannen naar Basilicata, naar ‘een gebied zonder troost noch tederheid waar de boeren in armoede leven en de dood alomtegenwoordig is’.

Matera ligt op het plateau van de Murge, een kalksteengebied waar vele kloven en grotten zijn. Al in het Paleolithicum werden de grotten bewoond. In de 8e eeuw v Chr. kwamen de Grieken vanaf de kust van de Ionische Zee. Eeuwen later lijfden de Romeinen dit gebied in. Na de val van het Romeinse Rijk, kwamen de Longobarden die Matera voorzagen van vestingwerken. De versterkte stad werd gebouwd op de top van de heuvel van de Colla del Civita. Weer later gebruikten Byzantijnse monniken de grotten tussen de 8e en 12e eeuw als schuilplaats en bouwden vele grotkerken en kloosters waarvan een aantal te bezichtigen is. In sommige zijn nog mooie fresco’s waarin Byzantijnse invloeden te zien zijn, te bewonderen. De meeste monniken waren Basilianen, volgelingen van kerkvader Basilius (circa 330-379) en waren afkomstig uit Cappadocië, Syrië, Palestina en het Islamitische deel van Sicilië.

Eeuwenlang was de levensstandaard in de Sassi (letterlijk ‘stenen’) van Matera prima, er was voldoende schoon drinkwater en er waren aparte vuilnisstortplaatsen. In de loop van de 17e eeuw raakte de stad langzaam in verval en dat duurde tot halverwege de 20e eeuw. Het toenemen van het aantal inwoners, crises in de veeteelt en nieuwe huizen in de bovenstad die waterproblemen aan de Sassi veroorzaakten, droegen hier aan bij. Dat de levensstandaard slecht was bleek wel uit de enorm hoge sterftecijfers onder pasgeborenen. In 1949 stierven in Italië gemiddeld 112 van de 1000 pasgeborenen, in Matera lag dat aantal op 463!

Luisa, de zus van Carlo Levi die hem tijdens zijn ballingschap komt opzoeken, beschrijft de woningen in Matera als volgt: ‘De deuren stonden open vanwege de warmte. Terwijl ik langsliep keek ik naar binnen in de grotwoningen waar geen ander licht naar binnen valt dan dat wat door de deur komt. En sommige van die woningen hadden zelfs geen deur: daar ging je binnen door een valluik in de zoldering en een trapje. Binnen in die zwarte gaten met aarden wanden zag ik de bedden opgemaakt met armzalige vodden. Op de vloer lagen de honden te slapen, te midden van de schapen de geiten en de varkens. Over het algemeen heeft een familie een enkele grot ter beschikking, en daar slapen ze allemaal bij elkaar: mannen, vrouwen, kinderen en beesten’.

Het boek van Carlo Levi veroorzaakte na de Tweede Wereldoorlog veel ophef en verschillende politici voelden zich gedwongen om met eigen ogen de Sassi te gaan bekijken. Dat leidde in 1953 tot de wet van De Gaspari die het leven in de Sassi verbood. Circa 15.000 mensen moesten hun huizen verlaten en gaan wonen in het nieuwe Matera. De huizen in de Sassi werden staatseigendom. Zo kwam het dat Matera decennia lang een niet bewoond centrum had. Pas in de jaren 90 van de vorige eeuw werd het oude Matera op grotere schaal herontdekt en in 1993 werd het zelfs geplaatst op de lijst van Werelderfgoed van UNESCO. De UNESCO beschrijft de Sassi als ‘een van de best bewaarde en opmerkelijkste voorbeelden van grotwoningen in Zuid-Europa, die volledig zijn afgestemd op de plaatselijke bodemkenmerken en het lokale ecosysteem’. Bovendien is Matera kandidaat om in 2019 culturele hoofdstad van Europa te worden.

Matera en omstreken zijn een geliefd filmdecor bij zowel Amerikaanse als Italiaanse regisseurs. De meest bekende film is The Passion of the Christ van Mel Gibson. Vanaf de Sasso Caveoso hebt u een mooi uitzicht op de heuvel die in de film dienst deed als Golgotha. Andere films zijn Christus kwam niet verder dan Eboli van Francesco Rosi, de verfilming van het boek van Carlo Levi, deels in Matera en deels in Aliano opgenomen en Il vangelo secondo Matteo van Pasolini.

In Matera is een klein filmmuseum waar fragmenten uit die films, posters en foto’s te zien zijn. De eigenaar is heel trots op dit museum, er hangen ook foto’s waar hij en zijn familie te zien zijn samen met verschillende filmcrews.

Museo Fotografico Cinema dei Sassi, Via Vetera 34, Sassi di Matera
Wisselende openingstijden

  • Castello Tramontano

    Castello Tramontano  © Mateola
    Op de heuvels aan de rand van Matera ligt het Castello Tramontano. Met de bouw van het kasteel is begonnen in circa 1500 door de graaf van Matera, Cian Carlo...
  • Chiese Rupestri (‘Rotskerken’)

    Santa Maria de Idris en Giovanni in Monterrone
    De Sassi worden gedomineerd door in de rotsen uitgehouwen kerken, sommigen bevinden zich helemaal onder de grond, anderen werden deels uitgegraven en vergroot...
  • Musea

    Palazzo Lanfranchi
    Museo Nazionale d’Arte medievale e contemporanea della BasilicataDit museum is gehuisvest in het monumentale paleis Palazzo Lanfranchi aan het Piazza Pascoli....
  • Overige kerken

    Kathedraal van Matera
    De Kathedraal (il Duomo)De kathedraal van Matera ligt op een hoge rots op de grens van de Sasso Caveoso en de Sasso Barisano. Vanaf het plein hebt u een mooi...
  • Sassi

    De 'Sassi'
    Onder de Civita, de oude stad op de top van de heuvel, liggen de Sassi verspreid over twee wijken op de hellingen langs het ravijn Gravina di Matera. In het...