De regering van Canada

Parlementsgebouwen in Ottawa in de Canadese provincie Ontario (foto: Ronald de Lange)
Parlementsgebouwen in Ottawa

Het parlementaire systeem van Canada is gebaseerd op het Britse. De parlementen van federatie (het hele land) en deelstaten (provincies en territoria) zijn de hoogste regeringsorganen en de belangrijkste wettenmakers. Het federale parlement bestaat uit staatshoofd (koningin Elizabeth II), Senate, ook wel Upper House genoemd (senaat), en House of Commons (vergelijkbaar met de Tweede Kamer en ook wel Lagerhuis genoemd). De provinciale en territoriale regeringen worden gevormd door het staatshoofd en een House of Commons. Uit de federale, provinciale en territoriale parlementen worden door de respectievelijke grootste partijen kabinetten gevormd. Op deze pagina's wat meer over staatshoofd, House of Commons, Senate en kabinet.

Het staatshoofd

Canada is een constitutionele monarchie. De vorst van Groot-Brittannië is ook staatshoofd van Canada, momenteel Elizabeth II. De koningin heerst wel, zo heet dat, maar regeert niet. Het staatshoofd heeft een gouverneur-generaal (governor general) als officiële plaatsvervanger en vertegenwoordiger. Deze wordt voor vijf jaar aangesteld en kan worden herbenoemd. Dat gebeurt op voordracht van de zittende minister-president. Sinds oktober 2017 is Julie Payette gouverneur-generaal. Iedere provincie heeft een lieutenant governor, een vice-gouverneur. De territoria hebben een commissioner, een commissaris.

De gouverneur-generaal opent parlementaire zittingen, is chef-commandant van de Canadese strijdkrachten, handelt uit naam van de koningin, ontvangt koninklijke gasten, presidenten en andere hoogwaardigheidsbekleders, en vervult allerlei officiële, representatieve taken. Zijn residentie is Government House in Ottawa, in de volksmond Rideau Hall. Ook in Ville de Québec in de provincie Québec heeft hij een staatswoning: in de vesting La Citadelle. De vice-gouverneurs en commissarissen hebben vergelijkbare taken als de gouverneur-generaal, echter beperkt tot het grondgebied van provincie of territorium.

Het House of Commons

De Canadese Tweede Kamer, House of Commons of Lagerhuis geheten, wordt zowel federaal als provinciaal en territoriaal gekozen volgens het districtenstelsel. Canada telt sinds de algemene verkiezingen in 2015 338 federale kiesdistricten. In ieder wordt de kandidaat met de meeste stemmen gekozen om dat district (‘riding’ of ‘constituency’ geheten) in het Lagerhuis te vertegenwoordigen. Het House of Commons van het federale parlement heeft dus 338 leden. De populariteit van een kandidaat is vaak (meestal...) belangrijker dan diens politieke kleur of ideeën. Het komt daardoor nogal eens voor dat een district voor het federale huis een andere politieke kleur kiest dan voor de provinciale volksvertegenwoordiging.

Partijen

Momenteel zitten vijf partijen in het nationale Canadese Lagerhuis: de Liberal Party, de Conservative Party, de New Democratic Party, het Bloc Québécois en de Green Party. De Liberal Party is niet te vergelijken met de liberalen in Nederland en België. De Canadese liberals zijn voor een sterke centralistische regering, ruime financiële overheidssteun aan bedrijven en groeperingen en veel geregel door de centrale overheid. De Conservative Party staat juist voor meer decentralisatie, weinig overheidsinvloed op het bedrijfsleven en meer individuele vrijheid. De New Democratic Party is socialistisch georiënteerd. Het Bloc Québécois ondersteunt het streven naar afscheiding van Canada (zie hierover ook de pagina over de kwestie-Québec) en richt zich alleen op onderwerpen die van belang zijn voor de provincie Québec. De Green Party zet zich vooral in voor het milieu en de natuur.

Plaatselijk vertegenwoordigd

Elk lid van het House of Commons heeft in zijn kiesdistrict een makkelijk toegankelijk kantoortje, vaak in een winkel in een stadscentrum, waar je als kiezer of belangstellende naar binnen kunt lopen met vragen of problemen. Ook al heb je niet op de desbetreffende persoon gestemd, toch zal hij of zij je vraag serieus nemen en zien of er wat voor je gedaan kan worden. Zo probeert hij/zij je stem voor een volgende verkiezing te winnen. De band met de kiezers is groter dan bij evenredige vertegenwoordiging zoals in Nederland en België. Maar het gevaar van douceurtjes om steun te krijgen en stemmen te winnen is er wel erg veel groter door.

De Senate

De Canadese Senate (in het Nederlands senaat) telt 104 senatoren. Zij worden benoemd door de gouverneur-generaal op voordracht van de minister-president en volgens een bepaalde sleutel verdeeld over de provincie Ontario, de provincie Québec, de westelijke provincies en de Atlantische provincies. Bovendien heeft ieder van de territoria één senator.

De Senate heeft ongeveer dezelfde taken en macht als het House of Commons, alleen mag hij zich niet buigen over kwesties aangaande de openbare financiën en belastingen. Ieder wetsvoorstel moet ook de senaat passeren. De Senate mag zelf wetten voorstellen en wijzigingen aanbrengen in wetten die al door de Commons zijn aangenomen. Dan moeten die echter wel weer terug naar het House of Commons. Vaak houdt de senaat hoorzittingen over een wet voor daarover wordt gestemd.

Het kabinet van Canada

Het House of Commons is Canada's eigenlijke wettenmaker. Omdat een club van 338 leden van verschillende politieke kleur een wat groot en onhandig lichaam is om wetten voor te bereiden en alert te regeren, wordt uit hun midden een kabinet gekozen. De leider van de grootste partij wordt door de gouverneur-generaal gevraagd minister-president (in het Engels prime minister) te worden. Bij de meest recente algemene verkiezingen in 2015 verwierf de Liberal Party een ruime meerderheid in het House of Commons en werd haar leider Justin Trudeau de minister-president. Trudeau is een zoon van Pierre Trudeau, die tussen 1968 en 1984 diverse keren premier van Canada was. De grootste oppositiepartij is de Conservative Party.

Ministerraad van parlementsleden

De minister-president zal in principe een kabinet samenstellen met alleen parlementariërs uit de eigen partij. Het is een ongeschreven regel dat iedere provincie en elk territorium minstens één minister in het kabinet heeft. Zowel op federaal als op provinciaal niveau blijven de ministers en staatssecretarissen lid van de parlementen. Ook leden van de Senate mogen minister worden. Een enkele keer komt het voor dat een minister-president een minister wil die bij benoeming geen parlementslid of senator is, bijvoorbeeld in verband met een juiste verdeling over provincies en territoria. Die moet dan binnen een redelijke termijn in een tussentijdse verkiezing in een district alsnog gekozen worden. Vaak stelt daarvoor een zittend parlementslid zijn of haar zetel ter beschikking in een district waar verkiezing bijna zeker is. De minister-president schrijft verkiezingen voor een nieuw House of Commons uit wanneer hem of haar dat het beste uitkomt. Voorwaarden zijn onder andere dat dit gebeurt binnen vijf jaar na de vorige verkiezingen en dat de aankondiging minimaal 36 dagen voor de stemdag gebeurt.

Ministeries en bedrijven

De regeringspolitiek en -beslissingen worden uitgevoerd door ministeries en agentschappen, speciale raden en commissies, en overheidsbedrijven. Vooral die laatste tak is veel groter dan je van een westers land zou verwachten. Veel activiteiten worden door de overheid zelf uitgevoerd.