Oorlog tussen FRELIMO en RENAMO

Aanleiding

Direct na Mozambique's onafhankelijkheid in 1975, begon FRELIMO's terreur. Deze was gericht op de Mozambikaanse bevolking die authentiek Lenin-Marxisme kreeg opgelegd. Weerstand leidde tot hardhandige arrestaties, showprocessen en opsluiting. Om te voorkomen dat zuidelijk Afrika ten prooi viel aan Lenin-Marxisme (of de Sovjet-Unie), werd RENAMO gesticht. FRELIMO werkte binnenslands, RENAMO werd bestuurd vanuit Republiek Zuid-Afrika en Rhodesië (tot 1980) en werd gesteund door het Malawi van Hastings Banda.

Verduidelijking term

De periode tussen 1980/1981 en 1992 wordt alom 'Mozambikaanse Burgeroorlog’ genoemd. ‘Burgeroorlog’ is echter een onjuiste term, gezien het een conflict betrof tussen FRELIMO en RENAMO dat door het buitenland werd getraind en bestuurd.

Begin conflict

Direct na RENAMO's stichting pleegden de guerrillastrijders van deze organisatie economische sabotage die het gehele land ontwrichtte. Fabrieken, scholen en ziekenhuizen werden beschoten, het minimale wegen- en spoornet werd vernietigd of voorzien van landmijnen, eletriciteitskabels werden doorgesneden en oliedepots werden opgeblazen. Gelijktijdig startte RENAMO een alomvattende terreurcampagne, gericht tegen Mozambique's plattelanders (sympathisanten van FRELIMO).

Als gevolg van Zimbabwe's onafhankelijkheid, kwam RENAMO onder de paraplu van Zuid-Afrika. Dit land voorzag de strijders van moderne wapens en geld, waardoor zij in 1981 succesvol infiltreerden in vrijwel alle Mozambikaanse provincies.  

Duivelse strijd

In Mozambique, dat op alle terreinen aan de rand van de afgrond verkeerde, was de ellende niet te overzien. Strijders van beide partijen maakten zich overal in het land schuldig aan plunderingen, moorden (executies, bijl- en messteken, neerknuppelen, doodslaan, verstikking, levende verbranding en uithongering) en verkrachtingen. Met name RENAMO stond bekend om zowel inzet als training van kindsoldaten en opsluiting van plattelanders in (inmiddels verlaten) heropvoedingskampen van FRELIMO.

In 1983 zorgde langdurige droogte voor voedseltekorten- dit was de druppel die de 'faillisementsemmer' deed overlopen. FRELIMO opende Mozambique voor zowel humanitaire als financiële hulp uit het buitenland, waardoor de organisatie toegaf dat de socialistische en communistische programma’s nergens toe hadden geleid.

'Acordo de Nkomati'

Het Zuid-Afrikaanse kabinet vond de situatie in buurland Mozambique dermate ernstig, dat zij Samora Machel en diens vrouw Graça uitnodigde voor besprekingen in Komatipoort. Daar werd op 16 maart 1984 'Acordo de Nkomati'/'Nkomati Accord' ondertekend door presidenten Samora Machel en Pieter Willem Botha.

Machel zegde toe steun aan African National Congress te beëindigen; Zuid-Afrika beloofde van RENAMO-steun af te zien. President Machel keerde terug naar Mozambique, maar hield zich gedeeltelijk aan de afspraak. Daarop besloot Zuid-Afrika steun voor RENAMO te continueren. Geweld door RENAMO-guerrilla's nam toe; FRELIMO's bereidheid voor onderhandelingen bleef daardoor zonder resultaat.

Zuid-Afrikaans gebruik van chemische wapens

Na dit gruwelijke conflict erkende Pretoria dat (1) Zuid-Afrikaanse soldaten streden in RENAMO en (2) Zuid-Afrikaanse soldaten op Mozambikaans grondgebied een aanval met chemische wapens op FRELIMO-strijders pleegden.

Voor Zuid-Afrika was dit een onacceptabele daad. Om de onderste steen boven te krijgen, verscheen generaal Steyn in 1992 voor een onderzoekscommissie. Oud-president De Klerk schreef hierover: 'One particularly shocking allegation was that elements of the Defence Force had been involved in carrying out a chemical attack on Frelimo soldiers in neighbouring Mozambique. Time and again, he [Steyn, red.] indicated that these activities had been unauthorized or self-initiated. The picture pained by General Steyn was of a defence force in which a number of units were no longer under effective control and were actively pursuing their own political and criminal agendas.' (bron: 'The last trek, a new beginning', F.W. de Klerk, Macmillan Publishers Ltd, London, 1999).

Deze conclusie is typerend voor Zuid-Afrika in de jaren '80 van de vorige eeuw. Deze vormt een reflectie van de staat waarin Zuid-Afrika's bewind zich bevond.

Gerelateerde pagina's: 'Onafhankelijkheid',  'Oprichting RENAMO', 'Vrede'