Vondst goud in Transvaal

Alertheid

•, 1867: vondst diamant in Kimberley, (destijds Orange Free State (800 kilometer van Portugees Oost-Afrika);

•, 1872/1873: vondst goud in Pilgrim's Rest (Transvaal/ZAR, 130 kilometer van Portugees Oost-Afrika);

•, 1881: vondst goud in Barberton (Transvaal/ZAR, 90 kilometer van Portugees Zuid-Afrika).

Deze vondsten maakten de Portugezen alert en leidden tot deportatie van (nog meer) Mozambikanen. Zij werden als slaven tewerkgesteld, met name in Kimberley.

Goud in de Witwatersrand

In 1886 vond George Harrison goud op de akker van een boerderij in de Witwatersrand (Gauteng). Dit bleek 's werelds zwaarste goudader te zijn; magnaten streken neer, goudzoekers werden steenrijk of straatarm. In 1887 besloten de Portugezen om de hoofdstedelijke functies van Ilha de Moçambique over te brengen naar Lourenço Marques, dat dichtbij Transvaal was gesitueerd. Dit betreft huidig Maputo, dat in 1898 de hoofdstad van Portugees Oost-Afrika werd.

Nederlandsch-Zuid-Afrikaansche Spoorwegmaatschappij (NZASM)

Het Nederlands-Transvaalse spoorwegbedrijf NZASM werd door president Kruger verzocht een spoorlijn aan te leggen tussen Pretoria en Lourenço Marques. Zowel Pretoria als Lissabon waren hierbij gebaat: een betrouwbare uitvoerhaven in niet-Brits gebied kwam president Kruger uit; de Portugezen zagen een kwaliteitsverbinding met de goudrijke omgeving van Pretoria zitten. NZASM liet de helft van het personeel voor deze klus overkomen uit Nederland. De spoorlijn werd in november 1894 geopend, tot afschuw van de Britten. Later werd het traject Pretoria-Johannesburg aan de lijn toegevoegd; Duitse locomotieven werden op verzoek van NZASM verscheept naar Transvaal.

Legislatie 1899

In 1899 voerden de Portugese autoriteiten een wet in, die de Afrikaanse bevolking verdeelde in 'indígenas' (inheems) en ‘não indígenas' (niet-inheems). Mensen met de status 'não indígenas' werden Portugese staatsburgers. Daarbij hoorde een baan en toegang tot zowel scholen als medische zorg. Om gekwalificeerd te worden als 'não indígenas' diende men te handelen als een Portugees: eten met mes en vork, dragen van schoenen, volgen van onderwijs en acceptatie van Rooms-Kaholicisme.

Mozambikanen met de status 'Indígenas' werden tewerkgesteld op landerijen. Van toegang tot medische zorg of scholing was geen sprake. Het was niet toegestaan van status te veranderen. Hierdoor werden leefomstandigheden in Portugees Oost-Afrika afstotend, vele Afrikaanse Mozambikanen vertrokken (of waren inmiddels vertrokken) naar betere oorden: Transvaal's goudvelden en Rhodesië.